ریسمان ما تا ماه

پیشنهاد کتاب/ «ساخت و کار ذهن»؛ کالین بلیک مور؛ ترجمه محمد رضا باطنی؛ فرهنگ معاصر

ریسمان ما تا ماه

محمدحسین تهرانی*، 17 اسفند 1394

در الفِ کتاب قاعده براین بوده که به آثار تازه چاپ پرداخته شود، به نیت معرفی برای مخاطبی که احتمالا از انتشار آن آگاه نشده و یا اگر هم اسمی از آن شنیده، خبری از چند و چون آن ندارد. بر این اساس مطالب ما پلی بوده برای رسیدن خواننده به کتاب دلخواهش. اما اگر این بار در قالب مجموعه «دانش امروز» این قاعده را کنار گذاشته و به معرفی اثری پرداختیم که بیش از پنج سال از انتشار آن می گذرد؛ دو دلیل مهم پشت آن بوده، نخست اینکه با کتابی طرف بوده ایم ارزشمند که به قدر شأن و ارزشش بدان پرداخته نشده و از این منظر مهجور مانده و دیگری اینکه محتوای آن به قسمی از کتابها تعلق دارد که با گذر زمان و لااقل این زمان کوتاه کهنه نشده است. کتابهای مجموعه دانش معاصر آثاری هستند که توسط اهل فن نوشته شده و توسط اهل فن نیز به فارسی برگردانده شدهاند؛ با این هدف که پاسخگوی نیازهای انسان امروز باشند، انسانی که در قرن بیست و یکم باید دانسته هایی با وسعت و عمق متناسب با زمانه خود داشته باشد.

«ساخت و کار ذهن»
دانش معاصر - 11
نويسنده: کالین بلیک مور
ترجمه: محمد رضا باطنی
ناشر: فرهنگ معاصر، چاپ اول ۱۳۹۰
۲۹۹صفحه، ۱۰۰۰۰تومان

شما می توانید کتاب «ساخت و کار ذهن» را تا یک هفته پس از معرفی با ۱۰ درصد تخفیف از فروشگاه اینترنتی شهرکتاب آنلاین خرید کنید.

****
لرد ریت بنیانگذار بنیاد سخن پراکنی بریتانیا (بی بی سی) بر نقش آموزشی رسانه تاکید داشت. به همين دليل از سال ۱۹۴۷ هر ساله مجموعه سخنرانی هایی علمی توسط رسانهای که بنیان گذاشت به اسم او و به منظور دانش افزایی عمومی برگزار میشود. سخنرانی های سال ۱۹۷۶ را کالین بلیک مور در باب ذهن و در واقع جنبه ذهنی مغز ایراد کرد که ماحصل این سخنرانیها کتاب (ساخت و کار ذهن) است.

موضوع این کتاب بیش از هر چیز درباره مغز است و تاثیری که در ایجاد ادراک، نطق، احساس انسان و به طور کلی ذهنمندی او دارد. همانطور که اشاره شد هدف بی بی سی از سخنرانیهایی که این کتاب یکی از ثمرات آن است، دانش افزایی عمومی میباشد؛ لذا واژه های تخصصی در کمترین میزان ممکن استفاده شدهاند. زبان نویسنده نيز برای خواننده فرهیخته قابل فهم است، اگر چه اختصار کتاب و گنجاندن حجم بالایی از مطالب در آن، فهم برخی از عبارات را نیازمند تامل بیشتری میکند. مترجم هم ترجمه ی خوب و روانی از کتاب ارائه داده است. لذا به نظر میرسد تمامی کسانی که علاقه و کنجکاوی مختصری به علوم شناختی و خصوصا ذهن و مغز دارند میتوانند با این کتاب ارتباط خوبی بر قرار نمایند.

همچنين چند ویژگی خاص موجب جذابیت بيشتر این کتاب میشود:
۱. نویسنده مکررا به توصیف آزمایشهایی که دانشمندان دست به انجام آنها زدهاند و اتفاقهایی که موجب یک کشف علمی جالب و تاریخ ساز شده است میپردازد. این امر کتاب را شبیه یک فیلم مستند جذاب کرده است.
۲. موضوع کتاب چیزی جدای از ما نیست و در واقع نزدیک ترین امر به هر انسانی است. برای همه انسانهای کنجکاو بسیار جالب است که بدانند مغزشان چطور درکشان را از دنیا ساماندهی میکند.
۳. تعداد زیاد عکسهای رنگی و غیر رنگی مرتبط با مباحث، جذابیتی مضاعف به این کتاب بخشیده است.
این کتاب تلاش یک دانشمند پرشور است برای این که به ما نشان دهد ماده نرم و خاکستری رنگ درون جمجمه ما چه نقش بزرگی را در شکل گیری ادراکمان از جهان و توان ما برای ساختن و پرداختن آن ایفا میکند.

نویسنده مجموعه وسیعی از اطلاعات جالب و خواندی را درباره مغز و ذهن در حجم محدودی گردآوری کرده است. در این کتاب به بسیاری از دستاوردهای مهم و موثر مغز شناسی که تا زمان تالیف کتاب بدست آمده، اشاره شده است. در ادامه مرور کوتاهی بر مسائل مطرح شده در این کتاب خواهیم داشت.

مور کتاب خود را با اشاره به یک انقلاب علمی آغاز میکند. انقلابی که همزمان با انقلابهای سیاسی اروپا در سال ۱۸۴۸رخ داد. این انقلاب در اثر سانحهای بود که برای یک سرکارگر معدن رخ میدهد. حادثهای که در آن یک میله یک متری به قطر ۳۶ میلیمتر صورت شخصی به نام گیج را میشکافد و در کمتر از یک ثانیه از قست قدامی بالای سرش خارج میشود. در این حادثه نه تنها مغز گیج آسیب میبیند بلکه شخصیت او هم کاملا دگرگون میشود. نکته اساسی ماجرا در همین بخش نهفته است. آسیب مغزی موجب میشود که مهربانی، وظیفه شناسی و سایر ویژگیهای مثبت گیج به ضد خود تبدیل شوند به طوری که هیچ کس او را پس از آن حادثه همان گیج سابق نمیداند. این سانحه از آن جهت انقلاب خوانده شده که توجه دانشمندان را به رابطه تنگاتنگی که مغز انسان با ذهنیت، شخصیت و هویت او دارد، جلب نمود.

این داستان کوتاه و جالب و حیرت انگیز که در ابتدای کتاب نقل میشود در واقع نشانگر سیاق کلی کتاب مور است. کتابی که با نقل وقایعی از این جنس در صدد تبیین هر چه بیشتر رابطه تنگاتنگ میان ذهن و مغز است. رابطهای که با شواهد و تحلیل مور بیش از هر چیز به این همانی و اتحاد این دو امر شبیه است.

ديگر آنکه در این اثر خواننده با اين مطلب آشنا ميشود که مفهوم روح در سير تاریخ علمی و فرهنگی-اجتماعی بشری چه سرگذشتی داشته است. این که پیشینیان و اقوام مختلف چه اندامهایی از بدن را محل روح و ذهن آدمی میانگاشتند. همچنين به اين موضوع پرداخته ميشود که چطور عوامل اجتماعی و فرهنگی در ادراکات بدنی ما تاثیر دارد و تربیت چگونه می تواند نه تنها در تعیین آستانه درد بلکه در تعیین ماهیت آن هم اثر گذار باشد.

همچنين بليک مور در کتاب خود به ما گوشزد میکند که ادراکات خود را بازگوکننده کامل و دقيق عالم واقع ندانیم؛ چرا که حسگرهای هر موجودی به ویژگی های خاصی از عالم حساسیت نشان می دهند. دنیای ادراکی ما فقط به گونه ایست که نورون های ما می توانند به ما گزارش بدهند. البته اين امر هم کم چيزي نيست؛ زيرا مغز ما پديده بسيار پيچيده و شگفت انگيزي است. پیچیدگی مغز آدمی به قدری است که اگر یاختههای عصبی موجود در آن را از هم می گشودند و همه را مانند رشته واحدی سر هم گره می زدند، طول اين رشته به اندازه فاصله رفت و برگشت به ماه درازا پيدا ميکرد. با این همه، شايد همین واقعیت که آنها به این شیوه سر هم گره نخوردهاند به انسان این امکان را داد که خود به ماه برود!

خواندن این کتاب ما را با امور گوناگون جالبي آشنا میسازد. براي نمونه اين مطلب که چطور تحریک ناحیه گیجگاهی مغز در موارد آزمایش شده موجب زنده شدن خاطرات کاملا فراموش شده افراد شده است؛ اینکه مغز و دی ان ای چگونه اطلاعات حافظه را در خود ذخیره میکنند؛ اينکه چگونه آسیب دیدن نقاط خاصی از مغر، ما را از فراموش کردن امور ناتوان می سازد!
نویسنده در قسمتهای پایانی کتاب به شالودههای زیستی و تاحدی اجتماعی زبان و گفتار میپردازد و در باب آزمایش های استعداد یابی زبانی شامپانزه ها قلم میراند. مور پس از بحث در باب کنترل رفتار انسانها از طریق اثر گذاری بر مغزهایشان این نگرانی را که مطالعات مغز شناسی چه مقدار می توانند خطرناک باشند و مورد سوء استفاده قرار گیرند، مورد توجه قرار میدهد.
به طور کلی این کتاب به همه ذهنهای کنجکاو و سوألمند اکيدا توصیه میشود.

* کارشناس ارشد فسلفه و کلام اسلامی