گفتوگوی سقراطی

پیشنهاد کتاب/ «آموزش درمان شناختی- رفتاری»؛ جسی رایت، مونیکا بسکو و مایکل تیز؛ ارجمند

گفتوگوی سقراطی

محمود امیربیگی*، 5 اردی بهشت 1395

«آموزش درمان شناختی- رفتاری»
نویسندگان: جسی رایت، مونیکا بسکو، مایکل تیز
ترجمه: حبیب الله قاسم زاده، حسن حمیدپور
ناشر: ارجمند، چاپ اول ۱۳۹۳
۳۲۸ صفحه، ۲۲۰۰۰ تومان

شما میتوانید کتاب «آموزش درمان شناختی- رفتاری» را تا یک هفته پس از معرفی با ۱۰ درصد تخفیف از فروشگاه اینترنتی شهر کتاب آنلاین خرید کنید.

****

درمان شناختی- رفتاری یک درمان مبتنی بر شواهد پژوهشی و رویکردی جامع است که در زمینه اختلالات بسیار متنوعی کاربرد دارد. این درمان وامدار فلسفه عملگرایی است و همواره سعی کرده با کمترین مداخلات به بیشترین نتایج دست پیدا کند. برخی از مؤلفان (مثلاً فتی و موتابی در راه و رسم درمانگری) این رویکرد را در سه محور تعلیم میدهند که عبارتند از: فرایند، ساختار و محتوا. نوع گفتگوی درمانی و نوع رابطه در درمان شناختی- رفتاری ویژگیهای خاصی دارند که فرایند درمان نامیده میشود. علاوه بر این، درمان شناختی- رفتاری ساختارمند است. در این روش درمانی، هم کل درمان، هم هر جلسهی درمان و هم اجرای هر تکنیک، از یک ساختار از پیش تعیین شده پیروی میکند. تکنیکهای متنوع و متعدد شناختی و رفتاری نیز محتوای درمان شناختی- رفتاری را تشکیل میدهند. در زمینه آموزش درمان شناختی- رفتاری درسنامههای متعددی وجود دارد که کتاب آموزش شناختی رفتاری جسی رایت یکی از آنهاست.

کتاب آموزش درمان شناختی- رفتاری، کتابی نسبتاً روان و ساده برای آشنایی ابتدایی با رویکرد شناختی- رفتاری است. این کتاب به قلم جسی رایت، مونیکا بسکو و مایکل تیز است. سبک نویسندگی و نحوه بیان مؤلفان پیچیدگی خاصی ندارد. صرفاً همان مفاهیم ابتدایی را با همراه کردن مثالها، تمرینها و البته آموزش ویدیویی ارائه میکند. انطباق مثالهای موردی که آورده شده با مفاهیم آموزش داده شده کاملاً رعایت شده است و خواننده پس از اتمام کتاب تا حدی این اطمینان را دارد که با یک دورنما و کلیتی از ساختار موجود در این رویکرد آشنا شده است. فصلهای کتاب را میتوان به چهار بخش کلی تقسیم کرد: بخش اول آشنایی با «ساختار» کلی جلسات است. در این فصل اسلوب کلی ارائه میگردد. جلسات در قالب سه بخش جلسات ابتدایی، میانی، و انتهایی تکلیفشان مشخص میشود. در اصل منطقی است که در ابتدای درمان بعضاً جنبههای آموزشی و شناسایی بیشتر جلوهگر باشد. به عنوان مثال، در جلسات ابتدایی مراجع جدول ثبت روزانه افکار منفی خودآیند، یا فرم خودپایی را بیشتر به عنوان تکلیف خواهد داشت یا احتمالاً برای بالا بردن سطح خلقش از تغیییرات رفتاری بیشتر بهره خواهد برد. در جلسات میانی، محتوا عموماً در راستای بازسازی شناختی ارائه میگردد و در انتها بخشهایی از درمان برای ختم و جلوگیری از عود اختصاص خواهد یافت و این کار از طریق تحکیم باورهای جدید و تعدیل باورهای ناکارآمد در جلسات پایانی رخ میدهد.

اینکه رویکرد شناخت درمانی در «فرایند» درمان چه مسیری را دنبال میکند و برای رابطه درمانی چه ارزشی قائل است و موضعش در مقابل مفاهیمی همچون انتقال و انتقال متقابل چه میباشد، در همین بخش معین میگردد. در ادامه، مخاطب درخواهدیافت که منظور از فرمولبندی مراجع چیست و سه مهارت اختصاصی درمان شناختی- رفتاری، یعنی تجربهگری مشارکتی، دیالوگ سقراطی و اکتشاف هدایت شده نیز تکلیفشان مشخص میشود. در دیالوگ سقراطی(Socratic dialogue) درمانگر مسیر تفکر درست را میداند ولی این فرصت را در اختیار مراجع قرار میدهد تا خود او به ابهامات و تناقضات موجود در کلامش پی ببرد. دیالوگ سقراطی کلام جاری در درمان شناختی- رفتاری است. به بیان دیگر، درمانگر به مراجع کمک میکند تا خود به باورهای انطباقیتر دست پیدا کند. این همان شیوه سقراط بود. سقراط بیان میکند که همان طور که مادر من ماما بود و کمک میکرد بچه به دنیا بیاید، من نیز مامای ذهنها هستم و کمک میکنم افراد خود ایدههای خود را بازیابی و بازسازی کنند.

در دو بخش دیگر، یعنی بخشهای دوم و سوم به تکنیکهای شناختی و رفتاری پرداخته میشود. مشخص میکند که افکار خودآیند چیستند و چگونه میشود در گام نخست آنها را شناخت و سپس آنها را تغییر داد. چالش با نظام باورها و افکار خودآیند، نسبتاً کامل مورد بررسی قرار میگیرد. در ادامه نیز تکنیکهای رفتاری آموزش داده میشوند. فرد با خواندن این بخشها اگر تا قبل از آن در مفهوم تکنیک مثلاً حل مسئله ابهامی داشت و همواره کنجکاو بود بداند که منظور از تکنیک حل مسئله چیست، این فصول این کنجکاوی را به شکل مطلوب ارضا خواهد کرد. یا اگر برایتان این سوال وجود دارد که طرحوارهها در رویکرد شناختی- رفتاری (بخصوص در مکتب بک) دقیقاً چه معنایی دارند، و برای آنها چه کاری باید کرد، خواندن این فصل از ضروریات است. در این فصل شما آشنا خواهید شد که باورهای زیربنایی را صرفاً میتوان تعدیل کرد و نیز در کنارش باورهای جایگزین و رشدمحور را پرورش داد. اینکه دقیقاً درمانگر برای این کار از چه مسیری باید برود و چه شیوهای را اتخاذ نماید، چیزی است که به شکل کامل در بخشهای دوم و سوم ارائه شده است.

در بخش چهارم که تکمله بخشهای دیگر است، نویسنده در یک فصل به بررسی درمان شناختی- رفتاری برای بیماران مشکل میپردازد. مونیکا بسکو (نویسنده دوم این کتاب) به همراه جان راش در تدوین پروتکل درمانی برای اختلال دوقطبی پیشگام بودهاند. توضیحات نویسندگان در مورد درمان شناختی- رفتاری برای اختلالات مشکل نیز تا حدی مختصر و مفید ارائه شده است. نکته مهم که بد نیست خواننده ذهن خود را درگیر یافتن پاسخ آن کند این است که آیا درمان شناختی- رفتاری برای اختلالات سخت، ساختار استاندارد خود را به کار میبرد یا اینکه با توجه به شدت اختلال سعی میکند در ساختارش تجدید نظر نماید. در این بخش پاسخ این سوالات را دریافت خواهید کرد. در دو فصل دیگر در مورد اینکه نحوه مهارتآموزی در این رویکرد چگونه میباشد، و یا چگونه میتوان تعارضات بین فردی را در جلسات درمانی حل و فصل کرد سخن به میان آمدهاست. در فصل درمان شناختی- رفتاری برای بیماران سخت، یک دورنمای کلی از اینکه درمان شناختی- رفتاری چگونه برای این اختلالات برازش میشود مورد بررسی قرار می-گیرد.

ذکر دو نکته شاید خالی از لطف نباشد؛ اول اینکه در ترجمه این اثر بعضاً از معادلهایی استفاده شدهاست که در محاورات شناختی رفتاری جاری، میان متخصصان و دانشجویان چندان جایی ندارد. به عنوان مثال برای ترجمه ترکیب problem solving از واژه «مسئلهگشایی» استفاده شدهاست، درحالیکه عموماً افراد در ترجمه این اصطلاح، با لغت «حلمسئله» آشنا هستند. همینطورند لغاتی همچون «شناختورزی»، «رفتارورزی»، «کشف راهبریشده». تا پایان متن مشخص نیست دقیقاً این لغات معادل چه اصطلاحاتی میباشند. بدون تردید، استاد قاسمزاده (استاد نگارنده) از شایستهترین افراد برای معادلیابی و واژهگزینی در روانشناسی ایران هستند و اگر این واژهگزینیها با ارائه توضیحاتی حداقل در پاورقی هر صفحه همراه باشد، این برابرنهادهها زودتر و آسانتر جای خود را در زبان اهل حرفه باز خواهند کرد و رواج خواهند یافت.

نکته دوم، برجستگی خاص این متن در همراهشدنش با لوح فشرده آموزش ویدئویی تکنیکهاست. در جایجای متن به این ویدئوها ارجاع داده شده و این امکان برای دانشجو بهوجود آمده که همزمان در کلاس درس هم حضور داشتهباشد. اگر برای ویدئوها در چاپهای بعدی زیرنویس نیز تهیه شود، به مراتب مفیدتر خواهندشد.

این کتاب که نوشته پیشگامان و سرشناسان رویکرد شناختی- رفتاری است و توسط دو تن از متخصصان مسلم این حوزه (استاد و شاگردشان) در ایران ترجمه شده، در واقع فرصت فراگیری درمان شناختی- رفتاری را برای نوآموزان ایرانی تجدید کردهاست و میتواند با این افزونهها به تدریج به درسنامه اصلی CBT در ایران تبدیل شود.

* کارشناس ارشد روانشناسی عمومی