دردسرهای متفاوت بودن

پیشنهاد کتاب/ «نی سحر آمیز و چند داستان دیگر»؛ بهومیل هرابال؛ آگه

دردسرهای متفاوت بودن

حمیدرضا امیدی سرور، 18 اردیبهشت 1395

«نی سحر آمیز و چند داستان دیگر»
نوشته: بهومیل هرابال
ناشر: آگه، چاپ سوم۱۳۹۴
208 صفحه، 12000 تومان

شما میتوانید کتاب «نی سحر آمیز و چند داستان دیگر» را تا یک هفته پس از معرفی با ۱۰ درصد تخفیف از فروشگاه اینترنتی شهر کتاب آنلاین خرید کنید.

****

شمار نویسندگان بزرگی که آثاری شاخص و ماندگار نوشته اند در جهان کم نبوده است، اما در هر نسل و یا حتی در چند نسل، آنها که نوشته های شان همچون پُتکی ذهن و روح آدمی را تکان می دهند، انگشت شمارند. کسانی که از ترکشهای تاثیرگذار آثارشان رهایی ممکن نیست. این تنها حاصل کیفیت ادبی آثار آنها نیست بلکه حاصل جادوییست غریب که در آثار آنها به اشکال مختلف خود را نشان می دهند، ترکشهایی گدازنده که به سوی اندیشه و جان آدمی روانه می سازند. بهومیل هرابال مصداق بارز چنین نویسندهای ست؛ که جهانی منحصر به فرد در اغلب آثارش میسازد، جهانی که مشخصا به خود او اختصاص دارد و آن را چنان دقیق و جذاب پیش روی ما می گذارد که گویی همانقدر که غریب است؛ آشنا نیز هست.

اگر هرابال نویسنده ای متفاوت و منحصر به فرد است، تا حد زیادی ناشی از این است که متفاوت و منحصر به فرد زندگی کرده. زندگی او دارای پیچ و خم های عجیب و غریب بسیاری بوده که انعکاس آن را نیز در آثارش می توان دید. نویسندگان بسیاری از تجربیات زندگی خود در آثارشان بهره برده اند، هرابال نیز از این سنخ به شمار می آید. زندگی او چنان جزئیات جالبی داشته که با درآمیختن کمی تخیل هرابال می توانسته آنها را به مرزهای فانتزی یا سورئالیسم و هر آنچه دوست می داشته نزدیک کند و به حق نیز به بهترین شکلی این را انجام داده است.با این اوصاف باید گفت که هرابال از جمله نویسندگانی ست که استفاده از نقد تکوینی از بهترین روش های تحلیل و بررسی آثار اوست. بنابراین سوای وجوه ارزنده و در خور اعتنایی که مستقلا می توان از خواندن آثارش کسب کرد، خواننده ای که شناخت بیشتر و بهتری نسبت جزئیات زندگی او و فراز و فرودهایی که در گذر عمر پشت سر گذاشته داشته باشد، امکان رهیافتی بهتر برای بهرهمندی از درک و لذت بیشتری از آثار این نویسنده است.

این مهم تنها محدود به رمان معروف او تنهایی پرهیاهو که بسیار وامدار تجربیات شخصی و حتی شغلی او بوده نیست، بلکه در کتاب حاضر (نی سحر آمیز و چند داستان دیگر) که ساختاری تکه تکه و گزیده شده از آثار متنوع هربال دارد نیز این مسئله را به وضوح می توان دید. برای نمونه «داستان عمو پپین من» که شخصیت محوری آن عمو پپین است در دیگر آثار او نیز گاه خودی نشان و در یک رمان نیز شخصت اصلی است و سر جمع مصداق تقریبا واقعی نیز در زندگی هرابال داشته است. در نمونه ای دیگر که برشی از کتاب «زمین های خالی»، با عنوان یک روز در ماه اوت منتشر شده نیز این مهم شکلی کاملا مستقیم پیدا کرده، چرا که در کتاب زمین های خالی هرابال بخش هایی از زندگی خود را از نگاه همسرش روایت کرده که در برش مورد اشاره حکایت پراک گردی هرابال با هاینریش بل است در زمانی که تانک های روسی پراگ را اشغال کرده اند.

هرابال در ایران با رمان «تنهایی پر هیاهو» با ترجمه بسیار خوب پرویز دوایی منتقد سینمایی محبوب سالهای دور و داستاننویس و مترجم این سالها معرفی شد. این رمان شاهکاری تکان دهنده و فراموش ناشدنی ست که به روایت دغدغه های روحی و جسمی مردی عاشق کتاب می پردازد که شغلش از میان بردن و خمیر کردن کتابهاست! در این رمان معروف نیز هرابال از تجربیات خود در زندگی بهره برده.چنانکه در رمان دیگرش«قطارهای به شدت کنترل شده» نیز کماکان هرابال از تجربه زندگی و کار خود به عنوان یک سوزنبان مستقیم و غیر مستقیم بهره برده است.

غرض اینکه هرابال استاد استفاده از آنچه در زندگی تجربه کرده و یا در پیرامونش دیده و شندیده در ساحت داستان است. او این مصالح خام را پرورش داده و به جهان خاص آثار داستانی اش برده است. حال این فرض را درمورد آدمی در نظر بگیرید که از منظرهای گوناگون زندگی نامتعادلی داشته و از رهگذر همین زندگی نامتعادل به آن درک عمیق از زندگی رسیده است.

کودکی با پدری ناشناخته که طبعی سرکش دارد، در مدرسه آنقدر پی بازیگوشی و شیطنت است که یکی از تنبل ترین شاگردان مدرسه شناخته می شود. ناپدری اش هیچ امیدی به آینده او نداشت و این را به خودش نیز گفته بود. حتی وقتی در نوجوانی در مسیر کتاب خواندن افتاد، با وجود علاقه بسیارش به مطالعه آنقدر نامنظم و پراکنده می خواند که بعید بود سرانجامی داشته باشد. در دانشگاه حقوق خواند و با توجه به عدم پایبندی اش به نظم عجیب اینکه توانست مدرک دکترای خود را بگیرد، اما عجیبتر اینکه از این مدرک هیچ استفاده ای نکرد. در طول زندگی مشاغل گوناگونی داشت، که خود برخی آنها را جنون آمیز می خواند، که جنون آمیز تر از همه مامور خمیر کردن کتابهای ضاله (از نظر حکومت) بود که درستمایه رمان تنهایی پرهیاهو قرار گرفت؛ چندی کارمند بیمه، دستفروش دوره گرد و یا سوزنبان و مامور نظارت بر ریل قطارها و... بود. در کنار همه این ها اما داستان نویس هم بود اما به دلیل زندگی در کشوری که حکومتی کمونیستی بر آن حاکم بود، به عنوان نویسنده ای ممنوع الکار اجازه انتشار آثارش را نداشت.

زمانی نسخه دستنویس آثارش بین خوانندگان دست به دست می شد و گاه بخت به او روی می کرد و حکومت برای مدتی کوتاه اجازه انتشار چند اثرش را می داد و بعد دوباره به محاق می رفت و در لیست ممنوع القلم ها فرار می گرفت. با اینحال ترجمه آثارش رفته رفته برای او شهرتی جهانی به همراه آورد و در اواخر عمر زمانی که فضای کشورش به لحاظ سیاسی باز بود؛ آثارش در سطح وسیعی منتشر شدند و به عنوان چهره ای محبوب طعم شهریت فراگیر را چشید. با این حال خصلتا آدمی گوشه گیر و خجالتی بود و همین باعث می شد در برابر کنجکاوی های روزنامه نگاران و حتی علاقمندانی که از گوشه و کنار اروپا برای دیدن او در اطراف خانه اش آفتابی می شدند، واکنشهایی توام با تندی نشان بدهد.

هرابال آدمی خاص بود، این خاص بودن، این ناجور بودن از بدو تولد با او بود، در طول زندگی در نظامی توتالیتر که تا نویسندگان دگراندیش را نداشت این مهم تشدید پیدا کرد و نهایتا با نوع مرگ او نیز کامل شد. او در سال ۱۹۹۷ از پنجره طبقه پنجم بیمارستانی که در آن بود پایین پرید.

در سالهای آخر زندگی با وجود این که وضع زندگی اش روبه راه شده بود، جدای از مرگ همسرش ، دردها و بیماری های پیری او را آزار می داد، دلبسته گربه هایش بود و تصاویر زیادی از او نقاشی شده با گربه هایی که درو و بر او می پلکند، احتمالا پیش از مرگ فکری به حال گربه هایی که هر روز منتظر او بودند تا برای دادن غذایشان از را برسد کرده بوده...

پرویز دوایی پس از معرفی هرابال با شاهکارش،در نی سحر آمیز و داستانهایش با گزیده ای از نوشته های و چند کوته نوشته درباره او، دست آورد تلاشهای دوایی در طول این سالها برای شناساندن بهتر این نویسنده بزرگ ادبیات چک بوده است. دوایی که سالهاست در چک زندگی می کند، با دریافتی دقیق از زبان و فرهنگی که هربال در آن بالیده و همچنین احاطه غبطه برانگیزش بر زبان فارسی که باعث شده فاصله آنچه او از هربال به فارسی برگردانده با دیگر مترجمان بسیار باشد.

کتاب نی سحر آمیز دربرگیرنده آثاری کوتاه از هرابال و همچنین بریده ای از برخی کتابهای اوست، بنابراین خواننده کتاب علاوه براینکه طعم گوارای برخی آثار هرابال را می چشد، به واسطه پراکندگی و تنوعی که در کتاب هست با جنبه های مختلفی از وجوه داستان نویسی و روحیه نویسنده که خاص دوران گوناگونی هم هست روبه رو می شود. افزون براین دوایی علاوه بر نوشته کوتاه خود به عنوان مقدمه کتاب، یک نوشته کوتاه نیز از میلان کوندرا در ابتدای کتاب ترجمه و منتشر کرده که با وجود کوتاهی اشارات عمیق و جالبی به روح آثار هرابال دارد. آثاری سرشار از طنز و فانتزی که به قول کوندرا که خود از این سرزمین برخاسته و از آن هجرت کرده، در تضاد عمیق با نوع طرز فکر حاکمان آن کشور داشته ، کسانی که هر نوع اندیشه دیگری را برنتابیده و در تلاش برای خفه کردن آن بوده اند. و سرانجام در پایان کتاب یادداشتی خواندنی از «ییژی منزل» منتشر شده با عنوان اشک های استالین. ییژی منزل کارگردانی بوده که از سر علاقه و پشتکار شانس برگرداندن چند اثر هرابال به تصویر را داشته است. اقتباس هایی که به واسطه همراهی و کمک هرابال نه تنها با موفقیت هنری روبه رو شده اند بلکه در انعکاس اندیشه و روح آثار هرابال نیز توفیق داشته اند.
ییژی منزل در این یادداشت علاوه بر اینکه ادای دینی کرده به هرابال توانسته تصویری زنده و جذاب از او در ایام میانسالی و پیری ارائه کرده است. تلاشی که در نشان دادن آن قسم از وجوه شخصی زندگی هرابال که در نقد تکوینی آثارش می تواند سودمند باشد.